पनौती, असोज ३० —
जेनजी आन्दोलनले देशभर तुफान उठाएको बेला धेरैले न्यायका लागि आवाज उठाए, तर त्यो आवाजमाथि नै आरोपको पहाड थुपारियो। केहीले गोली खाए, केहीले जेल सहे, र केही अहिले पनि ‘राजनीतिक चरित्रहत्या’को यातना भोगिरहेका छन्।
यस्तै एउटा नाम, जुन वर्षौंदेखि विचार र सिद्धान्तमा अडिग थियो, आज आफ्नो पार्टी र विश्वाससँगको सम्बन्ध टुटाउँदै अगाडि आएको छ।

काभ्रेको पनौती नगरपालिका–३ निवासी नेकपा एमाले कार्यकर्ता उद्दव सापकोटाले बिहिबार सार्वजनिक रूपमा पार्टी सदस्यता समेत त्याग्दै राजीनामा दिएका छन्। दुई दशकभन्दा बढी समय पार्टी निर्माणमा बिताएका उनले लेखेका छन् —“पार्टी र सिद्धान्तप्रति म अझै आस्थावान छु, तर विवेक र न्यायभन्दा माथि अन्धसमर्थन गर्न सक्दिन।”जेनजी आन्दोलनले राज्यको निर्ममता र युवाहरूको रोष दुवै उजागर गर्‍यो। ती दिनहरूको स्मरण गर्दै सापकोटाले लेखेका छन् —“२३ जना विद्यार्थीहरूलाई गोली हानिएको त्यो क्षण मैले अझै बिर्सन सकेको छैन। त्यो आक्रोश सरकार र नेतृत्व दुबैप्रति थियो, तर आज त्यही न्याय खोज्नेहरूलाई अपराधी ठहराइँदैछ।”उनले आफूलाई आन्दोलनका पक्षधर भनेर होइन, न्यायका पक्षधर भनेर व्याख्या गर्छन्। तर, यही न्यायको खोजी नै उनीमाथि आरोपको आधार बन्यो।“म अपराधी होइन, विवेकवान नागरिक हुँ। तर विवेकलाई अपराध ठहर्याउने संस्कृति अब सामान्य बनेको छ,” सापकोटाले लेखेका छन्।

नेपालको दलगत राजनीतिमा “भिन्न सोच” बोल्नेलाई अक्सर गद्दारको दर्जा दिइन्छ। यही अवस्थामाथि उनको प्रश्न छ -“२३ जनाको मृत्युबारे प्रश्न सोध्दा मलाई पार्टीभित्र ‘देशद्रोही’को सूचीमा राखियो। प्रश्न गर्नेहरू किन डराउनुपर्ने? के पार्टी अनुशासनको नाममा सत्य बोल्न नपाइने?”उनको नजरमा दलगत संस्कृतिले विचारभन्दा वफादारी र विवेकभन्दा अन्धसमर्थनलाई प्राथमिकता दिएको छ।“सत्ताको छायाँमा विवेक मरेपछि राजनीति केवल व्यापार रहन्छ,” उनी भन्छन्।

पत्रमा उनले अर्को भयानक प्रसंग पनि उल्लेख गरेका छन् —“राति ९ बजे मिडियामा समाचार आएपछि छिमेकीको घरमा आक्रमण भयो। त्यो पनि हाम्रो पार्टीकै कार्यकर्ताले गरेको भनियो। मेरो अपराध के थियो? प्रश्न सोध्नु?”त्यो रात उनले आफ्नै घरको ढोका बन्द गरेर परिवारसहित त्रासमा रात बिताएको उल्लेख छ।उनका अनुसार, “राजनीतिक असहमति अब व्यक्तिगत आक्रमणमा रूपान्तरित भएको छ, जसले मान्छेलाई मानसिक रूपमा तोड्दै लगेको छ।”

सापकोटाले पत्रमा बारम्बार एकै कुरा दोहोर्याएका छन् —“अदालतले दोषी नठहराएको अवस्थामा कसरी कसैले अपराधी ठहर्याउन सक्छ? राजनीतिक अदालत अब नैतिक न्यायालय बन्दैछ।”उनको बुझाइमा, अहिलेको राजनीति “सत्ता टिकाइराख्ने कसरत” हो, सिद्धान्तको प्रयोग होइन।“सिद्धान्तका नाममा विवेक बेच्नेहरूको जमात बढ्दैछ। तर मैले मेरो विवेक बेच्न सक्दिन,” उनले लेखेका छन्।नेपालको राजनीतिक संस्कृतिमा असहमतिको आवाज सुन्ने संस्कार हराउँदै गएको छ।जनताको बहुदलिय जनबाद भन्नेलाई अब एक विचारको दास बनाइँदैछ। फरक विचार बोल्नेलाई सिध्याउने अभ्यासले देशको आत्मा मर्दैछ,” उनले लेखेका छन्।

सापकोटाले लेखेका छन् कि आन्दोलनमा मारिएका युवाहरूका परिवार अझै न्यायका प्रतीक्षामा छन्, तर त्यही न्याय माग्नेहरूलाई नै ‘विद्रोही’, ‘विकृत’ र ‘देशद्रोही’ ठहर्याइँदैछ।“न्यायको आवाज उठाउनेहरूलाई मौन गराइयो भने त्यो देश लोकतान्त्रिक रहँदैन, केवल डरले चलेको राष्ट्र बन्छ,” उनले जोड दिएका छन्।उनका अनुसार, देशमा अहिले विचारभन्दा पनि “डरको प्रतिस्पर्धा” सुरु भएको छ।“पार्टीभित्र प्रश्न सोध्ने हो भने संगठनात्मक प्रताडना पाइन्छ, बाहिर बोल्ने हो भने सामाजिक बहिष्कार।”उनी थप्छन्, “हाम्रो समाजमा अब सहमतिभन्दा बढी डरले शासन गर्छ। यही डरले नागरिकको विवेकलाई बन्दी बनाएको छ।”

राजीनामा पत्रको अन्त्यमा उनले लेखेका छन् —“म शान्तिपूर्ण राजनीतिमा विश्वास गर्छु। म नयाँ पुस्ताले नयाँ विचारसहित अघि बढोस् भन्ने चाहन्छु। मेरो असहमति द्वेष होइन, सुधारको आवाज हो।”उनी आफ्ना पूर्वसहकर्मीहरूलाई पनि आह्वान गर्छन् — “अब आत्मसम्मान र विवेकको राजनीति गरौं। चुप बस्ने समय सकियो।”

एक कार्यकर्ताको चीत्कार, एक युगको दर्पण:-जेनजी आन्दोलनले देशलाई दुई भागमा बाँडिदियो — सत्तामा बस्नेहरू र सत्य खोज्नेहरू।यी कार्यकर्ताको पत्र त्यसै विभाजनको प्रमाण हो — जहाँ एक पक्षले शक्ति पायो, अर्को पक्षले पीडा।
आज उनले आफ्नो सदस्यता मात्र होइन, आफ्नो मौनता पनि त्यागेका छन्।सापकोटाको पत्रमा एउटा पंक्ति बारम्बार गुञ्जिन्छ —“सत्ताको विरोध होइन, अन्यायको विरोध नै मेरो अपराध बनेको छ।”शायद यही वाक्य देशभरका असन्तुष्ट र विवेकशील नागरिकहरूको सामूहिक आवाज हो।राजनीति अझै पनि परिवर्तनको साधन बन्न सक्छ — यदि विवेक र मानवताको स्थान पुनः स्थापित गर्न सकियो भने।